روانشناسی بالینی

افسردگی،عصبانیت،انزوا،ازدست دادن شور و انگیزه و فعالیت،خشم،احساس بهت و حیران بودن، توهم، احساس گناه،اندیشه های متمایل به خودکشی،ترس از جداشدن از فرد متوفی،مردم گریزی،اشتغال ذهنی،شک و ناباوری،  نداشتن میل به زندگی.

تظاهرات سوگ

1- علائم عاطفی ( Feeling ) : همچون غم ، خشم ، احساس گناه ، اضطراب ، خستگی ، کرختی و پریشانی.

2- علائم جسمانی ( Physical ) : احساس فشاردرقفسه سینه، تنگی نفس ، ضعف عضلانی و تشنگی دهان ، خالی بودن معده .

3- علائم شناختی : همچون ناباوری ، توهم و احساس حضور متوفا .

4- علائم رفتار : اختلال در خواب و خوردن ، حواس پرتی ، بی قراری ، آه کشیدن وحفظ اشیای متوفا، فراموشی ، کناره گیری ، دیدن رویای متوفا ، گریه کردن .

سوگ در حالت طبیعی یك واكنش منطقی به حساب می‌آید و غم و اندوه ناشی از فقدان یك عزیز را نمی‌توان نشانه بیماری یا اختلال حساب كرد، اما اگر مرحله سوگواری و داغداری طولانی شود و از زمان منطقی و طبیعی خود فراتر رود آن‌گاه باید به وجود علائم افسردگی و بیمارگونه در فرد شك كرد و برای مقابله با آن به روان‌شناس یا روانپزشك مراجعه كرد.اما یك نوع سوگ عمیق‌تر و پیچیده هم داریم كه اگر فرآیند سوگ بدرستی طی نشود، به سراغ آدمی‌ می‌آید. یعنی اگر فرد در یكی از مراحل سوگ باقی بماند یا این‌كه مراحل را به كندی طی كند و یا شدت واكنش‌هایش بیش از حد معمول باشد، اصطلاحا می‌گوییم سوگ پیچیده شده است. در این موارد سوگ منجر به بروز مشكلاتی در زندگی معمولی شخص شده و عملكرد او را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

اهداف مشاوره سوگ

هدف کلی مشاوره سوگ کمک به بازمانده است جهت خاتمه بخشیدن به هرگونه اشتغال ذهنی ناتمام با متوفی و کمک به  تودیع نهایی.( وردن، ترجمه فیروزبخت،1374،ص 55)

دو دسته هدف را می توان برای مشاوره سوگ در نظر گرفت:

الف) اهداف دراز مدت

1- آغاز به سوگواری پیرامون فقدان پیش آمده.

2- کنار آمدن با مسئله فقدان فرد مهم

3- سوگواری کردن و کنار آمدن با فقدان پیش آمده تا از سرگیری زندگی شادمانه گذشته.

4- تخلیه غم و اندوه ناشی از فقدان پیش آمده در معیت حمایت هیجانی اطرافیان.

5- حل و فصل مشکل فقدان و برقراری مجدد روابط با دیگران و مشارکت در فعالیت های متناسب با سن.

6- حل و فصل احساس گناه، افسردگی یا خشم در رابطه با فقدان پیش آمده و بازیافتن عملکرد بهنجار.( کلینک، ترجمه بوستانی پور و همکاران،ص 172)

ب) اهداف کوتاه مدت

1- بازگو کردن داستان فقدان پیش آمده

2- ایجاد رابطه ای قابل اعتماد با درمانگر که خود را در قالب در میان گذاشتن آزادانه احساسات و افکار پیرامون فقدان پیش آمده با درمانگر نشان می دهد.

3- شناسایی احساسات مربوط به فقدان پیش آمده.

4- بیان و تجربه کردن احساسات مربوط به فقدان پیش آمده.

5-شرکت در یک گروه حمایتی در زمینه سوگ.

6-  شناسایی فعالیت هایی که به اجتناب از احساسات مرتبط با فقدان پیش آمده کمک می کنند

7- پایان دادن به مصرف الکل و داروهای غیر قانونی.

8- ثبت روزانه احساسات غم و انئوه و عوامل سبب ساز آن ها.

9- طرح سوالاتی درمورد فقدان و تلاش برای یافتن پاسخ هریک از این سوالات.

۱۰- افزایش درک مراجع از فرآیند سوگواری و کنارآمدن با مسئله فقدان.

11- شناسایی موارد مثبت درباره شخص محبوب یا روابط از دست رفته و چگونگی به خاطر سپردن این موارد

12- کاهش موارد ابراز احساس گناه و سرزنش خود به خاطر اتفاقی که افتاده است

نکاتی که در مشاوره سوگ باید از آنها اجتناب کرد

1-ترس از مواجه شدن با درد مراجع اغلب فرد را مجبور می سازد تا متوسل به حسن تعبیرهای شوند نظیر" متاسفم که شما شوهر خود را از دست داده اید" یا " او از زندگی رخت بربسته است."به کار بردن کلمه مرگ یا مرده است به مراجع کمک می کند تا با واقعیت روبرو شود.باید مراجع بداند که فرد محبوب مرده است نه اینکه گم شده  یا از دست رفته است.این جملات باعث می شود تا فرد از واقعیت پرهیز نکند

2- به جای اینکه بگوییم شما سوگوارید، بگوئیم شما در حال طی کردن فرآیند سوگ هستید.با جمله دوم فرد درمی یابد که سوگ یک فرآیند است و بخش جدائی ناپذیر مراجع نیست و اینکه بعد از مدتی رفع خواهد شد.

3- شاید جالب باشد که بدانیم کودکان اغلب نسبت به بزرگسالان درک واضح تر و روشن تری از واقعیت دارندو خیلی سریع دروغ را تشخیص می دهند.به جای اینکه به کودک بگوئیم پدرت بیرون رفته و دیگر برنمی گردد، بهتر است بدانیم که هرگونه ناآرامی در کودک به دلیل ناتوانی بازماندگان در پذیرش فقدان و چگونگی کنار آمدن با آن است.به جای طفره رفتن و درغ گفتن بهتر است کودک حقیقت را به زبان ساده و کلی بداند.

روشهای درمانی: خاطره پردازی - روایت درمانی – شناخت درمانی- تربیت بدنی(ورزش)- گروه درمانی و رفتار درماني-دارودرماني(براي موارد بي خوابي ،توهم و رفتارهاي آشفته)

مداخلات درمانی

1-  فعالانه و از طریق تماس چشمی مداوم، گوش دادن فعال، توجه مثبت بدون قید و شرط و پذیرش گرم در مراجع اعتماد ایجاد کنید و از او بخواهید تا احساسات خود پیرامون فقدان پیش آمده را شناسایی و ابراز کند.(رون درمانی نوجوانان ص 172)

2-از مراجع بخواهید نامه ای به فرد از دست رفته بنویسد و در آن احساسات خود را بیان کند و این نامه را برای درمانگر بخواند.( رون درمانی نوجوانان ص 173) این کار می تواند به بازماندگان کمک کند تا با ابراز چیزهایی که نیاز دارند به متوفی بگویند مراقب اشتغال ذهنی ناتمام خود باشند.( وردن، ترجمه فیروزبخت،1374،ص 77)

3- رسم تصاویری که منعکس کننده احساسات و نیز تجارب مرتبط با متوفی است می تواند همچون نوشتن مفید باشد .این تکنیک برای استفاده درمورد فرزندان شخص متوفی خوب است ولی درمورد بزرگسالان نیز موثر است.( وردن، ترجمه فیروزبخت،1374،ص 77)

4- به مراجع و والدین او درباره مراحل فرآیند سوگواری آموزش دهید و والدین را درمود اینکه چگونه به پرسش های مراجع پاسخ دهند یاری رسانید.(جانگسما، ترجمه آقامحمدیان و کیمیایی،1390، ص 173)

5- از مراجع بخواهید فیلم های شرایط عزیز بودن، مردم معمولی، دختر من و...را که به موضوع سوگواری می پردازد، تماشا و سپس در مورد آن بحث کند که چگونه بازیگران این فیلم ها با مسئله فقدان مقابله و غم و اندوه خود را ابراز کرده اند.( جانگسما، ترجمه آقامحمدیان و کیمیایی،1390، ص 174)

6- مراجع را به یک گروه حمایتی در زمینه سوگواری به دنبال وقوع مرگ یا طلاق در خانواده ارجاع دهید.( جانگسما، ترجمه آقامحمدیان و کیمیایی،1390، ص 174)

7- بررسی کنید که آیا مراجع برای رهایی از غم و اندوه خود از مواد تغییر دهنده خلق استفاده می کند یا خیر، اگر پاسخ مثبت بود با مراجع قراردادی مبنی بر ترک کلیه مواد تغییر دهنده خلق ببندید.با کنترل مراجع و والدین بر اجرای درست قرارداد نظارت کنید و اگر مراجع قادر به اجرای قرارداد نیست او را برای ارزیابی سوء مصرف مواد ارجاع دهید.( جانگسما، ترجمه آقامحمدیان و کیمیایی،1390، ص 175)

8- مراجع را مکلف کنید که افکار و احساسات خود پیرامون مسئله فقدان و نحوه انگیخته شدن آن ها را به صورت روزانه ثبت کند این یادداشت ها را در جلسه درمان بررسی کنید.( جانگسما، ترجمه آقامحمدیان و کیمیایی،1390، ص 175)

تکنیک های مفید

از تکنیک های مفید در انجام سوگ درمانی تکنیک صندلی خالی گشتالت درمانی است، در اجرا ی این تکنیک بیمار تصور می کند که متوفی روی صندلی نشسته است و درباره احساسات و افکار مرتبط با فقدان و رابطه خودش مستقیما با متوفی صحبت می کند. تکنیک دیگر که از شقوق صندلی خالی است عبارتست از نشاندن بیمار روی صندلی و بستن چشم ها و تصور صحبت کردن با متوفی.آنچه به این تکنیک اهمیت می دهد باز یا بسته بودن چشم های بیمار نیست بلکه این حقیقت است که بیماران خواهند توانست مستقیما با متوفی به شکل اول شخص و در زمان حال صحبت کنند.تکنیک بعد این است که بیمار را وابداریم تا هم نقش خودش و هم نقش متوفی را بازی کند، به محاوره و پرسش و پاسخ بپردازد تا آنکه تعارض حل و فصل شود.استفاده از تصاویر متوفی هم می تواند اهداف درمان را تسهیل کند.بیمار به دلخواه عکس را به جلسه درمان بیاورد و ازآن برای برانگیختن خاطرات و عواطف استفاده می شود.( وردن، ترجمه فیروزبخت،1374،ص 122)